Hoe de afschaffing van het Risque Social (1967) en daarna de Wet verbetering poortwachter (2002) onbedoeld bijdragen aan meer verzuim en een hogere WIA-instroom

Wanneer werknemers uitvallen, denken we al snel aan ziekte. Rugklachten, een burn-out, psychische problemen, een operatie of een chronische aandoening. Maar wat als een groot deel van het verzuim helemaal niet wordt veroorzaakt door een medische en/of psychische aandoening?

Diverse onderzoeken laten zien dat op de dag van de melding naar schatting ongeveer 70% van de verzuimmeldingen een belangrijke niet-medische component kent. Denk aan arbeidsconflicten, mantelzorg, financiële zorgen, relatieproblemen, ongewenst gedrag op de werkvloer, gebrek aan perspectief, een mismatch tussen werknemer en functie of problemen in de privésfeer.

Toch worden al deze situaties in Nederland vrijwel automatisch onderdeel van het medische verzuimsysteem. Hoe is dat zo gekomen?

Van Risque Social en Risque Professional naar één uniforme regeling

Tot 1967 kende Nederland een belangrijk onderscheid tussen verschillende oorzaken van uitval. Er werd onderscheid gemaakt tussen beroepsrisico’s en sociale risico’s (risque professional en risque social).

Met de invoering van de WAO werd dat onderscheid grotendeels verlaten. De oorzaak van de arbeidsongeschiktheid werd minder relevant; wat centraal kwam te staan was dat iemand niet meer kon werken.

Dat leek destijds een logische vereenvoudiging. De praktijk bleek echter weerbarstiger omdat de klassieke scheiding voor de verdeling van de rechten immers verschillende benaderingsmogelijkheden kende.

Doordat alle vormen van uitval onder één stelsel werden gebracht, ontstond opeens de vraag hoe werknemers toegang moesten krijgen tot ondersteuning, inkomen en begeleiding. Uiteindelijk werden alle ziekmeldingen door de werkgevers bij hun betreffende bedrijfsvereniging ondergebracht. Deze voerden totdat ze in 1997 werden afgeschaft van 1^e ziektedag tot en met de toekenning van de WAO uit. Daarna was er een korte overgangsperiode die via het Landelijk instituut sociale verzekeringen in 2002 resulteerde in het huidige UWV. Per 1 april in datzelfde jaar werd de Wet verbetering poortwachter van kracht. 

Wet verbetering poortwachter: oplossing met onverwacht neveneffect

Met de invoering van de Wet verbetering poortwachter in 2002 wilde de overheid door middel van re-integratie langdurig verzuim en arbeidsongeschiktheid terugdringen. Werkgever en werknemer kregen verplicht meer verantwoordelijkheid om samen terugkeer naar werk te realiseren.

De gedachte achter de wet was begrijpelijk: protocollen en voorschriften die sneller handelen, beter begeleiden en re-integreren voorschrijven om langdurige uitval te voorkomen.

Maar tegelijkertijd ontstond er hierdoor een systeem waarin vrijwel iedere vorm van uitval via dezelfde route moet verlopen: niet als verzuimmelding maar als ziek-melding.

En daar ontstaat een onbedoeld en onverwacht probleem.

Een categoriefout in het stelsel

Wanneer iemand hoofdpijn of een gebroken been heeft, is de ziekmeldingsroute logisch. Maar hoe zit dat bij een ernstig arbeidsconflict? Een werknemer die mantelzorg combineert met een fulltimebaan? Iemand die volledig vastloopt in een functie zonder toekomstperspectief? Een werknemer die financieel in zwaar weer verkeert? Ik noem dat verzuim op basis van redenen die onder het domein van de Sociale Gezondheid vallen, niet de Fysieke- en/of Psychische Gezondheid.

Deze situaties zijn vaak niet primair medisch van aard. Toch bestaat er voor werknemers nauwelijks een alternatieve route om tijdens het arbeidsproces even een moment te vinden om ondersteuning te krijgen.

Wat volgt is de verzuimmelding en daardoor worden sociale, relationele, organisatorische en existentiële problemen (Sociale Gezondheid) in de praktijk verwerkt binnen het medisch-juridisch systeem van de Wet verbetering poortwachter.

De vraag verschuift van:

“Wat is het probleem?”

naar:

“Kan dit als ziekte of beperking worden gekwalificeerd?”

En daarmee ontstaat een vorm van medicalisering die niet noodzakelijk voortkomt uit de aard van het probleem, maar uit de structuur van het stelsel.

De bedrijfsarts als poortwachter van Sociale Gezondheid

De Wet verbetering poortwachter heeft de bedrijfsarts een centrale rol gegeven.

Dat klinkt logisch wanneer sprake is van ziekte. Maar wanneer de achterliggende oorzaak een conflict, overbelasting door mantelzorg of een mismatch in werk is, komt de bedrijfsarts terecht in een rol waarvoor het medische model slechts beperkt geschikt is.

Niet-medische problemen worden dan vaak vertaald naar medische termen:

• stress wordt een aandoening;
• een conflict wordt psychische belasting;
• gebrek aan perspectief wordt mentale uitputting;
• levensproblemen worden beperkingen.

Dat is geen verwijt aan de bedrijfsartsen en andere professionals. Hun handelen is een logisch gevolg van een systeem waarin een medische beoordeling de enige toegangspoort vormt. Het is (op basis van de wetgeving) immers niet aan hun dat een werknemer arbeidsongeschikt kan zijn op grond van oorzaken die voortvloeien uit het domein van de Sociale Gezondheid.

Meer focus op beperkingen dan op oplossingen

Een ander effect is dat het systeem sterk gericht raakt op wat iemand niet kan. Binnen een medisch kader kunnen beperkingen worden vastgesteld, dossiers opgebouwd en belastbaarheid worden beoordeeld.

Maar het kenmerk van veel niet-medische problemen is dat die juist geen focus op beperkingen vragen maar om oplossingen. Denk hierbij aan:

• mediator bij conflicten;
• Loopbaanbegeleiding;
• Aanpassing van werkzaamheden;
• Sociale ondersteuning (mantelzorg, rouw, gezinsproblemen, etc.);
• Financiële hulpverlening;
• Slaapproblemen;
• Scholing of omscholing, etc.

Wanneer dergelijke vraagstukken op basis van een verzuimmelding eerst door een medisch filter moeten dan verschuift de aandacht automatisch van oplossingen naar beperkingen. De Wet verbetering poortwachter maakt de beperkingen, regels en protocollen dominant, niet de oplossingen.

Leidt dit ook tot meer verzuim?

Dat is een vraag die op basis van feiten en de patronen (niet op basis van de traditioneel wetenschappelijke categorisering) onderzocht zou moeten worden. Maar de hypothese is interessant want wanneer werknemers alleen via een ziekmelding toegang krijgen tot ondersteuning, ontstaat er een aantoonbare juridische (Wvp)prikkel om problemen binnen het ziektekader te plaatsen.

Het gevolg kan zijn:

• Meer ziekmeldingen dan noodzakelijk;
• Langere verzuimduren;
• Grotere afhankelijkheid van medische professionals;
• Hogere kosten voor werkgevers en verzekeraars;
• Meer instroom richting arbeidsongeschiktheidsregelingen.

Niet omdat werknemers simuleren of misbruik maken van het systeem, maar omdat het stelsel nauwelijks alternatieven biedt.

De vergeten discussie

Veel van de huidige discussies over verzuim en arbeidsongeschiktheid gaan over het UWV, over procedures, regeldruk, sancties en administratieve lasten. Maar misschien ligt de belangrijkste vraag een niveau dieper. Wat als het probleem niet zozeer is dat de Wet verbetering poortwachter of de WIA-keuringen slecht worden uitgevoerd?

Nu dit al meer dan 35 jaar mijn vakgebied is raak ik er toenemend van overtuigd dat Nederland haar eigen probleem heeft veroorzaakt. Eerst door de scheiding van Risque Social en Risque Professional op te heffen en daarna de Wet verbetering poortwachter in te voeren dwingt Nederland vrijwel alle vormen van uitval in een medisch-juridische infrastructuur.

Dan is de discussie niet langer hoe we de regels kunnen verbeteren, maar of het door Nederland gekozen stelsel zelf nog aansluit bij de werkelijkheid van de moderne arbeidsmarkt.

Tijd voor een nieuwe route?

Als ongeveer 70% van de verzuimmeldingen mede wordt beïnvloed door niet-medische factoren, dan is het de vraag of ziekte nog altijd de meest geschikte toegangspoort is voor ondersteuning en tijdelijke uitval.

De huidige problematiek bewijst dat het de hoogste tijd is om opnieuw na te denken over de herintroductie van het onderscheid dat Nederland op grond van ideologische motieven in 1967 heeft losgelaten: het onderscheid tussen medische en niet-medische oorzaken van uitval. Niet om werknemers minder bescherming te geven, maar juist om problemen sneller, effectiever en passender aan te pakken.

Gebruik de feiten

Feit: niet ieder knelpunt is een ziekte maar wordt veel sneller dan we denken een verzuimprobleem. Want zolang de ziekmelding de enige deur is, zullen veel knelpunten toch als ziekte door die deur naar binnen moeten.

Feit: werkgevers hebben behalve re-integratieverplichtingen na de verzuimmelding slechts weinig invloed.

Feit: de nieuwe privacywetgeving die in 2026 is ingegaan beperkt de mogelijke invloed nog meer.

Feit: de werkgever betaalt ongeveer alles. Het loon, de arbodienst, de kosten voor re-integratie en als het fout gaat ook nog eens 10 jaar de WIA.

En wat zijn de feiten wanneer je als werkgever zelf iets anders wil doen dan de problemen bij een arbodienst te beleggen en in de achteruitkijkspiegel een jaar later wilt kijken hoe het is het gegaan? 

Feit: via de arbodienst loop je als werkgever nog steeds achter de muziek aan. Je zit nog steeds in een reactief model en er verandert dus niets.

Feit: er is eigenlijk maar 1 gebied waar je als werkgever en werknemers de handen ineen kunt slaan en proactief kunt handelen: wanneer er geen verzuim is.

Feit: op dat vlak, de periode voor het verzuim, is er niets geregeld. Geen beleid, geen afspraken, geen model (systeem) om knelpunten te kunnen melden, geen professionals die naar de werknemer luisteren, geen dienstverleners die in dit domein actief zijn EN daarnaast ook non-verzuim interventies in het kader van Sociale Gezondheid kunnen leveren.

Valkuilen (categorie versus feiten)

Een werkgever kan denken: ons verzuim is torenhoog, dus we moeten dit aanpakken. In de praktijk wordt vervolgens vaak gezocht naar een oplossing die past binnen het bestaande beleid en de al gemaakte afspraken. Zo kan in het verzuimbeleid zijn vastgelegd dat een werknemer bij verzuim in de eerste plaats contact heeft met de leidinggevende. Daarmee is het vraagstuk feitelijk al in een bepaalde categorie geplaatst. Ik noem dat een categorieonderzoek. Zodra een thema, onderwerp of persoon in een categorie is ondergebracht, richt het onderzoek zich vooral op argumenten die die categorie bevestigen. De feiten worden niet meer onbevangen onderzocht, maar geselecteerd op basis van wat binnen de gekozen categorie past. Voor je het weet staat de categorie ‘via de leidinggevende’ centraal, terwijl de onderliggende feiten en vooral de patronen die tot verzuim leiden buiten beeld blijven. Juist die patronen moeten worden onderzocht en doorbroken. Het werkelijke doel is immers niet het bestaande proces te bevestigen, maar verzuim te voorkomen door werkgever en werknemer al vóór een ziekmelding proactief met elkaar in gesprek te laten gaan.

Een eerste verkenning

In de zoektocht naar mogelijkheden werd al snel duidelijk dat de bij het laatste feit genoemde punten een aantal blokkades zitten die moesten worden opgepakt. 

• Er is niets geregeld. Geen beleid, geen afspraken, geen model (systeem) om knelpunten te kunnen melden, geen professionals die belangeloos, waardevrij en neutraal naar de werknemer luisteren. Geen dienstverleners die in dit domein actief zijn EN daarnaast ook non-verzuim interventies in het kader van Sociale Gezondheid kunnen leveren.

Inmiddels zijn organisaties zoals Otherside at Work en Salgai volop bezig om een ‘voorhetverzuim-systeem’ te bouwen dat werkgevers in staat stelt om de eerste stappen in dit nieuwe werkveld te zetten. Ook kun je hier op verzuimdynamiek.nl al meer informatie lezen: we noemen het Time-out en de professional die gaat luisteren heet de Audior. Bij Salgai.nl kun je inschrijven voor een 1-daagse cursus om alvast globaal met het systeem kennis te maken. De eerstvolgende cursusdag vindt plaats in Huissen bij Arnhem en is op 16 juli 2026. 

Tot slot

Los van de bestaande problemen qua verzuim en uitvoering staan we ook op de drempel van ingrijpende veranderingen door AI en verdere digitalisering van onze samenleving. Misschien zal de geschiedenis straks terugkijken op AI als een technologie die niet alleen ons werk veranderde, maar de mens vooral dwong opnieuw na te denken over de betekenis van het leven. Wanneer dat gebeurt, dan zal de belangrijkste innovatie waarschijnlijk niet technisch zijn maar bestaan uit de manieren waarop mensen richting, gemeenschap en betekenis vinden in een wereld waarin werk en inkomen niet langer vanzelfsprekend het antwoord zijn. Mocht je naar aanleiding van deze blog vragen hebben of behoefte hebben aan verdere toelichting, dan kun je contact opnemen via Verzuimdynamiek.nl. Eventuele afspraken in of (te) nabij grote steden behoren voor mij helaas niet tot de mogelijkheid.

Op 16 juli, 20 augustus en 10 september organiseert Verzuimdynamiek met Salgai een workshop AI en Verzuim. Inschrijven kan via het RSC.

Dank voor het lezen.

Groet, Herwin Schrijver.

© 2026 Verzuimdynamiek / Herwin Schrijver
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze of andere blog(s) mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.