Werk aan de WIA? Of werk aan meer regels?

Er is op dit moment veel te doen over de WIA. Rapporten buitelen over elkaar heen, goede bedoelingen worden breed uitgemeten en de urgentie spat van de kaften. Zo ook bij het recent verschenen ambtelijke rapport “Werk aan de WIA – naar een stelsel dat weer werkt”, opgesteld in het kader van een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO), mede voortbouwend op de eerdere voorstellen uit het OCTAS-rapport.

Dit is deel 4 van de “klavertje vier” reeks van Verzuimdynamiek. Deel 1 lees je hier, deel 2 hier en deel 3 hier.

Bespaar jezelf 1 ding: het lezen van dit IBO-rapport.

Want wie hoopt op fundamentele vernieuwing, op het adresseren van de echte problemen in het stelsel, komt er bedrogen uit. Wat aan bod komt is vooral meer techniek, meer regels, meer controle – en alsof het niet anders kan – opnieuw een bonus-malusgedachte, ditmaal op de uitvoering van diezelfde regels. Vanuit ambtelijk perspectief is dat allemaal volkomen logisch. Maar juist dát is het probleem.

Waarom leveren ook IBO-rapporten zelden echte oplossingen op?

De vraag dringt zich op: hoe kan het dat ambtenaren eindeloos interdepartementale beleidsonderzoeken kunnen uitvoeren, terwijl je op voorhand kunt voorspellen dat er geen werkelijke oplossing uitkomt? Daarvoor zijn twee fundamentele redenen.

Reden 1: het speelveld is te klein

Het speelveld van ambtenaren is per definitie beperkt tot één domein: regelgeving. En wie alleen een hamer heeft, ziet overal een spijker.

De oplossingsrichting is daarom altijd dezelfde:

• • bestaande wetgeving aanpassen,

• • nieuwe regels introduceren,

• • toezicht en controle intensiveren,

• • en vervolgens controleren of die nieuwe regels wel correct zijn nageleefd.

Het rapport is erdoor doordrenkt, als een natte handdoek. De kernvraag – werkt dit stelsel nog voor mensen? – wordt niet gesteld, laat staan beantwoord.

Reden 2: structurele weeffouten die nooit zijn hersteld

De tweede reden is fundamenteler en bestaat uit meerdere historische stappen die samen het huidige probleem verklaren.

a. De fout van 1967
In 1967 maakte de politiek een catastrofale keuze door het onderscheid tussen Risque Professional (verantwoordelijkheid van de werkgever) en Risque Social (maatschappelijk risico van de werknemer) op te heffen. De oorzaak van verzuim deed er niet langer toe. Willem Drees verliet mede hierom de PvdA. Dat signaal is genegeerd.

b. De jaren negentig: schade doorschuiven
Halverwege de jaren ’90 werd, juist omdat de oorzaak er niet meer toe deed, de uitkeringsschade steeds verder richting werkgevers geschoven.

c. Van loondoorbetaling naar langdurige last
Na de invoering van loondoorbetaling bij ziekte volgde het onderbrengen van een deel van de toenmalige WAO-lasten bij werkgevers. Inmiddels is de gecombineerde financiële verantwoordelijkheid opgelopen tot 12, soms zelfs 13 jaar.

d. 2002: de Wet verbetering Poortwachter
De klap op de vuurpijl kwam in 2002. Met de Wet verbetering Poortwachter werden processen belangrijker dan mensen. Niet het herstel of perspectief van de werknemer staat centraal, maar de vraag:
Zijn alle stappen op tijd gezet? Kloppen de vinkjes?

In een tijdperk van vergaande digitalisering is dit effect alleen maar versterkt. Processen zijn leidend geworden, omdat afwijking ervan leidt tot sancties. Logisch binnen het systeem, desastreus voor de bedoeling.

Zolang de oorzaak wordt genegeerd, blijft elk rapport kansloos

Zolang deze historische weeffouten niet expliciet worden benoemd en aangepakt, zijn rapporten als “Werk aan de WIA” gedoemd te mislukken. Wat resteert is cosmetiek: regels die worden aangepast, vervangen, uitgebreid of opnieuw gecontroleerd.

En laten we één ding niet vergeten: de WIA is een sluitstuk, geen oorzaak.
Wanneer het dak kapot is, mag de emmer niet het hoofdonderwerp zijn.

Symphonica Devita Absentia — Hoe dan wél?

Laten we, voordat we verdergaan, terugkeren naar de titel van deze blog:
Symphonica Devita Absentia — vrij vertaald: verzuim voorkomen.

Daarbij hoort onlosmakelijk ook een tweede thema: Avertat Absentia —  het verzuim mensgericht omleiden wanneer het zich tóch aandient. Niet ontkennen, niet weg reguleren, maar begeleiden.

Misschien moeten we — en met we bedoel ik de specialisten in het werkveld, niet de ambtenaren — over iets fundamenteel anders gaan nadenken.

Want alles wat we tot nu toe in rapporten lezen, uiteindelijk komt de werknemer amper aan bod. Het gaat over regels en over de uitvoering en interpretaties daarvan. Over wat bedrijfsartsen, arbeidsdeskundigen, andere specialisten en uitvoeringsinstanties vinden binnen die regels, volgens protocollen die weer voortkomen uit andere regels. Maar waar het niet over gaat, is het overleg waarin de werknemer zelf de hoofdrol, zelf de eerste viool zou moeten spelen.

De verzuimsymfonie

Als we de hele werkelijkheid bekijken — de periode vóór verzuim, het verzuim zelf en uiteindelijk de WIA — dan zien we geen losse instrumenten, maar één doorlopende compositie, een symfonie. En daarin is de WIA niet meer dan de grande finale van de verzuimsymfonie die is ingegeven, geschreven en gedirigeerd door de overheid terwijl dat de werknemer zelf zou moeten zijn.

Dat zou de werknemer moeten zijn? In werkelijkheid heeft die nul inbreng. Geen eigen stem, geen interpretatie, geen cadans. De werknemer mag de noten braaf fiedelen zoals voorgeschreven — en verder: nada, niks.

Maar zolang iedereen in het orkest keurig binnen de lijntjes speelt, gebeurt er iets merkwaardigs: het concert leeft niet. Er is geen energie, geen spanning, geen dynamiek en drama. Geen vibe.

En een symfonie zonder leven raakt niemand.

Twee concerten, niet één

Dus laten we ons eens iets radicaal anders voorstellen.

Wat als we accepteren dat er eigenlijk twee concerten nodig zijn?

Concert 1: het verplichte repertoire
Een uitvoering vol regels, controlemechanismen en verplichte nummers.
Ambtenaren kunnen daar hun hart ophalen: nieuwe regels bedenken, naleving controleren, processen optimaliseren. Dat concert kan — en moet — grotendeels worden uitgevoerd door AI en algoritmen. Met AI-agents die de processen bewaken, termijnen checken, sanctierisico’s signaleren. Klinisch, efficiënt, snel, foutloos, goedkoop. Helemaal prima, we laten dat systeem zijn ding doen.

Concert 2: Symphonica Devita Absentia
Los daarvan — ernaast, niet erin — ontstaat een tweede concert.
Een menselijk concert.

Hier staat de werknemer wél centraal.
Hier draait het om betekenis, context, veerkracht, perspectief.
Hier werken begeleiders, coaches en experts samen mét de werknemer, niet over de werknemer. De technologie die hiervoor wordt ingezet is geen AI met controlerende algoritmen, maar human-centered AI:

• • ondersteunend,

• • verklarend,

• • versterkend,

• • niet leidend.

Op die manier werkt AI dan als begeleidend instrument, niet als dirigent.

Van protocol naar partituur

In deze aanvullende verzuimsymfonie is ruimte voor eigen interpretatie.
Voor tempowisselingen.
Voor stilte zelfs.

Niet elke werknemer speelt hetzelfde instrument.
Niet elke dissonant is een fout.
En niet elke pauze is verzuim.

Misschien wordt het tijd dat we stoppen met doen alsof één dirigent, één partituur en één strak tempo voor iedereen werkt.

Misschien is dat wel de kern: dat we eindelijk waardevrij en niet geprogrammeerd zonder vooroordelen naar iedere individuele werknemer leren luisteren. Luisteren tijdens de coaching gesprekken en luisteren naar de uitkomsten van de digitale samenvattingen. 

Dat was vroeger onmogelijk, tegenwoordig kan het. Een voorproefje? Via deze knop kun je het zelf ervaren:

En daarna? 

Wordt vervolgd. 

Tot slot

De begeleiding vanuit het Mensgericht Casemanagement begint al ver voor het verzuim en is dus méér dan het begeleiden of uitbesteden van het verzuimproces. Het is een filosofie met een manier van kijken en werken waarin de werkgever de werknemer centraal durft te plaatsen, met aandacht voor het geheel van mens, werk en context.

Deze benadering leidt niet alleen tot betere resultaten, maar vooral tot duurzamere en meer op de mens gerichte oplossingen — voor alle betrokkenen.

Mocht je naar aanleiding van deze blog vragen hebben of behoefte hebben aan verdere toelichting, dan kun je contact opnemen of een vrijblijvende sessie aanvragen via Verzuimdynamiek.nl.

Dank voor het lezen.

Groet, Herwin Schrijver.